Van vasthouden naar opnieuw bewegen

Over loslaten, overgave en onthechten in tijden van verandering

“Je moet het loslaten.” We zeggen het gemakkelijk. Tegen iemand die blijft vasthouden aan wat geweest is. Tegen een team dat moeite heeft met verandering. Tegen onszelf wanneer we voelen dat iets voorbij is, maar we er innerlijk nog niet van loskomen.

Loslaten klinkt eenvoudig, maar sommige dingen laten zich niet zomaar los. Omdat ze betekenis, houvast of vertrouwdheid hebben gegeven. Omdat ze deel zijn geworden van wie we zijn. Of omdat we nog niet weten wat ervoor in de plaats komt.

Loslaten gaat vaak over onze greep op iets verminderen: een verwachting, een rol, een overtuiging, een relatie of een vertrouwde manier van werken.

Waarom houden we eigenlijk vast?

Vasthouden wordt gemakkelijk gezien als weerstand. Maar het kan ook een poging zijn om iets waardevols te beschermen of om houvast te bewaren wanneer het vertrouwde wegvalt.

Soms is er eenvoudigweg nog onvoldoende veiligheid om te kunnen bewegen.

Dat zie ik ook in organisaties. Wanneer structuren, rollen of manieren van werken veranderen, gaat de aandacht vaak snel naar wat nieuw nodig is. Maar onder die zichtbare verandering proberen mensen zich tegelijk te verhouden tot wat verdwijnt en tot de onzekerheid die ontstaat.

Wat we “weerstand” noemen, vraagt daarom niet altijd om overtuigen. Soms vraagt het eerst om erkenning, voorspelbaarheid, verbinding en voldoende veiligheid.

Overgave als beweging

Overgave gaat voor mij over ruimte laten ontstaan voor wat er is, zonder het onmiddellijk te moeten veranderen. Dat betekent niet dat we het ermee eens zijn. En al helemaal niet dat we niets meer hoeven te doen. Overgave betekent eerder dat we gaandeweg kunnen erkennen: Dit is wat er op dit moment is. Daarmee verschuift iets. Niet noodzakelijk in de buitenwereld, maar wel in onze verhouding ertoe.

Overgave kan klinken als berusting. Dan zal het wel zo zijn. Maar dat is niet wat ik ermee bedoel.

Overgave betekent niet dat we onze invloed opgeven. Het betekent ook niet dat we moeten stoppen met grenzen stellen, handelen of dingen in vraag stellen. Het gaat eerder over het leren onderscheiden tussen wat we kunnen beïnvloeden en wat op dit moment buiten onze controle ligt. Maar ook dat laat zich niet afdwingen.

Wanneer we overspoeld worden door onzekerheid, angst of spanning, is “geef je er maar aan over” opnieuw een opdracht geworden. Overgave vraagt daarom niet alleen bewustzijn.

Ze vraagt ook voldoende draagkracht om aanwezig te kunnen blijven bij wat er is.

Pas wanneer er voldoende ruimte ontstaat om bij een moeilijke werkelijkheid te blijven, zonder er volledig door overspoeld te worden, kan onze verhouding ertoe beginnen te veranderen.

Onderzoek naar psychologische flexibiliteit sluit daar mooi bij aan. Psychologische flexibiliteit verwijst onder andere naar het vermogen om aanwezig te blijven bij moeilijke gedachten, gevoelens en omstandigheden, je gedrag aan te passen wanneer omstandigheden veranderen en tegelijk te handelen vanuit wat belangrijk voor je is.

Binnen dat onderzoek betekent aanvaarding niet passief ondergaan, maar minder strijd voeren met wat zich innerlijk aandient, zodat opnieuw handelingsruimte kan ontstaan.

Dat maakt overgave niet tot een wetenschappelijk begrip op zich. Maar het ondersteunt wel een gedachte die voor mij belangrijk is:

"Wanneer niet alle energie meer nodig is om te vechten tegen wat er is, kan er ruimte ontstaan om anders te bewegen."

Overgave en onthechten

Misschien is dat ook waarom ik het woord onthechten vaak passender vind dan loslaten.

Onthechten betekent voor mij niet dat iets onbelangrijk wordt of moet verdwijnen. Wat geweest is, blijft deel van ons verhaal. Maar onze verhouding ertoe kan veranderen.

Wat vroeger onze identiteit bepaalde, kan een andere plaats krijgen. Wat we ooit nodig hadden, kan zijn functie verliezen. En wat we niet wilden verliezen, kunnen we soms op een andere manier met ons meenemen.

Vanuit die gedachte ontstond voor mij deze beweging:

Niet als stappenplan. Niet als model waar iedereen doorheen moet. Maar als reflectiekader.

Erkenning, veiligheid en regulatie zie ik daarbij niet als afzonderlijke stappen in de cyclus. Ze vormen eerder de ondergrond die beweging mogelijk kan maken.

Want ook deze beweging verloopt zelden netjes in één richting.

We bewegen heen en weer

Dat heen-en-weerbewegen herkennen we ook in onderzoek naar rouw. Margaret Stroebe en Henk Schut beschreven in hun Dual Process Model of Coping with Bereavement hoe mensen na verlies bewegen tussen verliesgerichte en herstelgerichte processen. Op sommige momenten gaat onze aandacht naar wat verdwenen is: het gemis, de betekenis, het verdriet. Op andere momenten richten we ons op herstel: nieuwe rollen opnemen, dingen organiseren, het dagelijkse leven opnieuw vormgeven.

Omgaan met verlies betekent binnen dit model niet dat we het verlies achter ons laten en vervolgens alleen nog vooruit bewegen. Er is juist sprake van oscillatie: een beweging tussen verliesgericht en herstelgericht functioneren.

Ook mijn beweging van vasthouden naar overgave, onthechten en opnieuw bewegen is dus geen rechte lijn. We kunnen opnieuw bewegen en plots toch weer iets willen vasthouden. We kunnen denken dat we iets een plaats hebben gegeven en opnieuw geraakt worden. We kunnen ons vandaag verhouden tot wat er is en morgen opnieuw in verzet gaan.

Dat is geen mislukking. Het is beweging.

Ook organisaties hebben iets te onthechten

Organisaties zijn vaak heel goed in het benoemen van waar ze naartoe willen.

Veel minder vanzelfsprekend is de vraag:

Waar moeten we ons anders toe leren verhouden om daar te kunnen komen?

Misschien is dat wel een andere manier om naar verandering te kijken.

Naast:

Wat moeten we loslaten?

Maar ook:

Wat proberen we nog vast te houden — en waarom?

Wat heeft mensen tot nu toe houvast gegeven?

Wat verdient erkenning voordat er opnieuw beweging kan ontstaan?

Waar is meer duidelijkheid, verbinding of veiligheid nodig?

En wat hoeft niet te verdwijnen, maar vraagt wel om een andere plek?

Daar ontstaat voor mij het verschil tussen loslaten en overgave.

Loslaten kan gemakkelijk een opdracht worden. Overgave is eerder een ontmoeting met de werkelijkheid. En onthechten is wat langzaam mogelijk kan worden wanneer onze verhouding tot die werkelijkheid verandert.

Misschien begint verandering soms niet met loslaten, maar met durven zien wat er is, erkennen wat geweest is en van daaruit opnieuw ontdekken welke beweging mogelijk wordt.

Catherine Carton

Verder lezen : Kashdan, T. B. & Rottenberg, J. (2010). Psychological Flexibility as a Fundamental Aspect of Health. Clinical Psychology Review, 30(7), 865–878.

Stroebe, M. & Schut, H. (1999). The Dual Process Model of Coping with Bereavement: Rationale and Description. Death Studies, 23(3), 197–224.

Macri, J. A. & Rogge, R. D. (2024). Examining domains of psychological flexibility and inflexibility as treatment mechanisms in Acceptance and Commitment Therapy: A comprehensive systematic and meta-analytic review. Clinical Psychology Review, 110, 102432.